معرفي مدل هاي مختلف ارزيابي ريسكها و خطرات
معرفي مدل هاي مختلف ارزيابي ريسكها و خطرات
تهيه كننده:ابراهيم ندرلو
برگرفته از سايت موژ
امروزه استفاده از روشهاي ارزيابي ريسك در صنايع مختلف رو به
گسترش است به طوريكه در حال حاضر بيش از 70 نوع مختلف كيفي وكمي روش
ارزيابي ريسك در دنيا وجود دارد اين روش ها معمولا براي شناسايي ،كنترل و
كاهش پيامدهاي خطرات به كار ميرود. عمده روش هاي موجود ارزيابي ريسك روشهاي
مناسب جهت ارزيابي خطرات بوده و نتايج آنها را ميتوان جهت مديريت وتصميم
گيري در خصوص كنترل و كاهش پيامدهاي آن بدون نگراني به كار برد،هر يك از
صنايع بسته به نياز خود ميتواند از روشهاي مذكور بهره لازم را كسب كند.اين
روشها نسبت به يديگر داراي مزايا و معايب مختلف ميباشد. لذا يكي از وظايف
سيستم هاي ايمني و بهداشت موجود در هر صنعت(HSE) بررسي كليه روشهاي ارزيابي
ريسكها و خطرات و انتخاب روش مناسب جهت اجرا در صنعت و سازمان مطبوع خود
ميباشد.بطور كلي ميتوان گفت كه از نوع روش استفاده شده در ارزيابي ريسك
وعمق ارزيابي آن تا حدي ميتوان به توانايي سيستم ايمني موجود و در نتيجه
نحوه مديريت ايمني در صنعت مذكور پي برد.
معمولا سطح ريسك
قابل قبول براي هر سازمان يا هر فرد متفاوت بوده و بستگي به منابع مالي و
اقتصادي،محدوديت هاي تكنولوژيي عوامل انساني مجرب ،صلاحديد وتصميم مديريت
وريسكهاي زمينه اي مثل ريسكهاي مخفي دارد.
سازمان ها معمولا
نياز به سيستمي دارند كه علاوه بر ارزيابي فعاليت ها و فرآيند شان بتواند
در خصوص وضعيت ريسك،تعيين معيارهاي ريسك قابل تحمل و مشخص نمودن دقيق ريسك
دقيق فرآيندهايشان ، و... آنان را رهنمون نمايد كه بسته به پيچيدگي فعاليت
هر صنعت نوع سيستمي كه بتواند آنان را به هدف مذكور برساند متفاوت است.لذا
سازمان ها بايد بتوانند از نوع روشهاي ارزيابي ريسك كه در اين مقاله هدف
بررس و مطالعه آنهاست يكي يا تلفيقي از چند مورد را انتخاب نمايند 0 در
برخي از موارد و جهت پاره اي از فرآيندهاي حساس به خصوص در صنايع شيميايي
توليد محصولات انفجاري و احتراقي بايستي قبل از تعيين نوع روش كليه روشها
مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و بهترين روش با توجه به منابع مالي ،نياز
به اطلاعات كيفي يا كمي و يا كيفي و كمي ،محدوديت زمان ، محدوديت نيروي
انساني كارآزموده ،نوع كاربرد روش شناسايي ريسك، مزايا و معايب هر يك از
سيستم هاي مذكور انتخاب نمايند.
اصولا تجزيه تحليل سيستمها يك
روش پر مهارت بوده و بايستي توسط تيم كاملي از كارشناسان كه نسبت به سازمان
خود شناخت كامل دارند صورت پذيرد انتخاب درست روش شناسايي ريسك به كارايي
روش انتخابي و تعيين دقيق ريسكها مي انجامد ، همچنين در صورتيكه ريسك هر
فرآيند به درستي شناخته شده باشد تعيين ريسك قابل قبول و اقدامات اصلاحي
جهت كاهش ريسك ملموس تر است.
دراين مرحله به ايمني سيستم ها
ميپردازيم:
ايمني سيستم:
شاخه اي از مهندسي سيستم
است كه با به كار گيري اصول علمي ،مهندسي،و مديريتي ،در پي دستيابي به
ايمني مناسب و كافي،شناسايي به هنگام خطرات و آغاز مقدمات پيش گيري كننده
در كل عمر سيستم با در نظر گرفتن محدوديت هاي بازده،زمان و هزينه است
تاريخچه:
مفاهيم اوليه ايمني سيستم :
سيستم
مجموعه اي از دستورالعمل ها و تجهيزات كه براي انجام يك كار يا مجموعه اي
از كارهاي معين ميباشد
عوامل طرح ايمني:
1. برنامه
ريزي اوليه : كه در اين مرحله اهداف كلي و جزئي تعريف ميگردد.
2.
طراحي :برنامه در طراحي جزئي تر شده و نقشه ،پارامتر ها و ويژگي ها ي
طراحي تدوين ميگردند.
3. اجراء:برنامه ها به اجراء در مي آيند
با توجه به اينكه با هزينه هاي فراوان همراه است اين مرحله خيلي مهم است
4. بهره برداري :در اين مرحله تلاش هاي فرآيند سيستم جنبه عملي
پيدا خواهد نمود
ارزيابي سيستم ها و روشهاي آن:
عبارتست از به كار بردن اطلاعات در دسترس براي شناسايي خطرات و
تخمين ريسك ناشي از آنها براي افراد ،جمعيت،دارايي ها يا محيط است.
مراحل ارزيابي سيستم:
داراي سه عنصر اصلي است
الف- شناسايي خطرات
ب- ارزيابي ريسك خطرات شناسايي
شده
ج- ارائه پيشنهاد هايي براي اقدامات ايمني
برنامه
ريزي براي انجام وا كاوي ايمني :
1. آنچه بايد ارزيابي شود با
در نظر گفتن محدوديت ها و فرضيات
2. هدف ارزيابي (يافتن
راههايي براي افزايش ايمني )
3. انتخاب روش و دستورالعمل
گرد آوري اطلاعات:
طراحي فني سيستم
نحوه
عملكرد
حوادث قبلي
شناسايي خطرات
شناسايي
خطرات:هنگامي كه يروش ويژه به كار برده ميشود در برخي از خطرات شناسايي
شده كه ممكن است برخي از خطرات ديگر از نظر دور بمانند شناسايي در ارزيابي
بخش اصلي و كشف منابع عمده خطر و عواملي كه ممكن است به عنوان آغازگر و
چاشني بروز حادثه عمل ميكند بايد هدف اصلي باشد.
ارزيابي ريسك:
" كمي
" كيفي
كمي:احتمال وقوع يك
حادثه خاص و پيامدهاي آن محاسبه يا برآورد ميگردد و سپس از معيار عددي بدست
آمده براي قضاوت در مورد پذيرفتني بودن ريسك خطرات استفاده ميشود انجام
برآورد عددي مشكل است لذا روش كيفي كاربرد بيشتري دارد.
پيشنهاد
اقدامات ايمني :
شدت و احتمال وقوع شاخص مناسبي را براي تعيين
اولويت هاي خطر فراهم مينمايد هر چه احتمال وقوع كوچك باشد خطر پذيرفتني
تر است.
هر اندازه از عمر سيستم گذشته باشد انجام تغييرات براي
كاهش ريسك آنها پر هزينه تر است مجموعه اقدامات از لحاظ اولويت بندي مهم
هستند.
1- تغيير در طراحي
براي كاهش ريسك اگر
نتوان خطري را در هنگام طراحي حذف نمود بايد ريسك ناشي از آن خطر به وسيله
گزينه هاي مختلف تا سطح پذيرفتني كاهش يابد
استفاده از تجهيزات
ايمني در سيستم :
اگر نتوان خطرات را حذف نمود يا ريسك آن ها
را كاهش داد بايستي با كاربرد كنترل هاي مهندسي و ابزارهاي ايمني آنها را
كاهش داد و بهتر است بازرسي دوره اي در كاركرد و نگهداري ابزارهاي ايمني در
نظر گرفته شود.
در صورتيكه كنترل ها منجر به كاهش ريسك
نگرديدند بايد ابزارهايي به كار گرفت كه شرايط خطرناك را شناسايي كرده وبا
ايجاد علايم مناسب كارنان را از خطر آگاه كند.
استفاده از
روشهاي كنترل مديريت و اجرايي مانند تدوين دستورالعمل ها و آموزش كاركنان
بهره بايد برد وليكن با توجه به اينكه نرخ خطاهاي انساني به عنوان مهم ترين
عامل ها ي بروز حوادث معمولا از نرخ وسايل الكتريكي و مكانيكي بيشتر است
اين اقدام كنترلي به عنوان مهمترين عامل بروز حوادث معمولا از نرخ وسايل
الكتريكي ومكانيكي بيشتر است اين اقدام كنترلي به عنوان كم اثر ترين وآخرين
راه براي كنترل خطرات استفاده ميشود.
پذيرش ريسك:
بالاخره
مقداري از ريسك بايستي پذيرفته شود.
ارزيابي هاي تكميلي،بررسي
هاي كامل تر،وكاربرد روشهاي مكمل
جمع بندي:با جمع بندي نتايج
كار پايان خواهد پذيرفت كه شامل يك فهرست از خطرات مشاهده شده ،پيشنهاداتي
براي انجام اقدامات ايمني و...
اجراي اقدامات ايمني وپيگيري
ارزيابي
برنامه هاي ايمني تلاش دارند تا بالاترين سطح اطمينان
ممكن را فراهم كنند
ارزيابي مقدماتي خطر به روش Preliminary
Hazard Analysis(PHA):
هدف:شناسايي مناطق بحراني در سيستم
،شناسايي نسبي خطرها و توجه به معيارهاي طراحي ايمن است در واقع اين روش
شناسايي خطرات اوليه ميباشد كه در آن از تجارب كامل ايمني موجود استفاده
شده و از معايب آن اين است كه نميتوان اطمينان حاصل كرد كه همه خطرات كشف
شده اند.
فهرست مقدماتي خطرPreliminary Hazard List (PHL) :
شكل ابتدايي و املا تجربي
روش HAZOP :
اين روش كيفي بوده و براي شناسايي
ريسكهاي بسيار خطرناك به كار ميرود و همچنين از تيمي متخصص در همه علوم
بهره گرفته ميشود.
هدف:شناسايي خطرات بالقوه فرآيند كه قبل از
آن نيز انحراف سيستم از اهداف تعيين شده شناسايي ميگردد.
اين
روش براي سيستم هاي پيچيده مناسب بوده و سخت افزار سيستم را به گونه اي
جامع بررسي مينمايد نتايج حاصل نيز بسيار مفصل و دقيق هستند.
معايب:وقت
گير بوده و امكان حصول نتيجه در نقص هاي چند عاملي وجود ندارد.
شرح كار:تيم منتخب تلفيق عبارات راهنما (هيچ،بيشتر،كمتر،معكوس)كه
در مورد فرآيند صادق است وبا حالات مختلف و وضعيت هاي فرآيند (جريان
،فشار،دما و...) ارتباط پيدا ميكند.را از طريق طوفان ذهني بررسي كرده و
ميتواند انحرافات احتمالي بدترين پيامد را دنبال نمايد.
چه
ميشود اگر(WHAT IF METOD) :
در اين روش با پرسش نتايج حاصل از
وقوع يك رويداد مشخص ريسكها شناسايي شده و روش هاي كنترل پيشنهاد ميگردد.
هدف:شناسايي اثرات رويداد هاي ناخواسته بر سيستم
ارزيابي
ريسك زير سيستم (SSHA)Sub System Hazard Analysis:
براي
شناسايي خطرات ناشي از طراحي سيستم هاي بزرگ انجام ميگردد.
خطاها
،نقص ها و تجهيزات ،نرم افزارها و خطاهاي انساني به صورت جداگانه يا همراه
همديگر بررسي ميشوند.
معمولا اين روش با توجه به پيچيدگي زير
سيستم توسط سازنده وسيله مذكور صورت ميگرد.
ارزيابي ريسك به
روشSHA System Hazard Analysis :
اين روش وضعيت ايمني كل سيستم
را ارزيابي ميكند و خروجي و نتايج روش SSHA را جمع بندي ميكند.
اين روش در واقع ارتباط زير سيستم ها را از لحاظ موارد ذيل بررسي
مينمايد.
مطابقت با معيارهاي ايمني
مجموعه اي از
رويداد هاي خطرناك كه سبب نقص ميشود به شرح ذيل است:
" تغييرات
در طراحي
" عملكرد كنترل سيستمي
" عملرد كنترل
انساني
روش SHA در برگيرنده خطرات كشف شده در SSHA ونيز توصيف
اين خطرات خواهد بود
ارزيابي ريسك به روش O&SHA :
بر خلاف اغلب روشها اين روش با هدف:شناسايي و ارزيابي خطرات محيط
،كاركنان،و روشهاي انجام كار و تجهيزات به كار گرفته شده در سراسر عملكرد
سيستم را بررسي مي نمايد.روش O&SHA خطرات ناشي از انجام فعاليت ها يا
وظائف افراد را شناسايي ،ثبت و ارزيابي مينمايد.
كه شامل موارد
ذيل ميباشد:
" تغييرات برنامه ريزي شده سيستم
"
واسطه ها ورابط هاي تاسيسات ودستگا ه ها
" محيط هاي برنامه
ريزي شده ،وسايل پشتيباني وديگر تجهيزات
" توانايي فعاليت ها
يا وظائف
" اثرات وظائف هم زمان و محدوديت هاي آن
"
نيازمنديهاي سيستم به پرسنل ايمني و بهداشت
" پتانسيل وقوع
رويداد
ارزيابي درخت خطا FTA :
در اين روش يك
وضعيت نامطلوب يا بحراني در نظر گرفته شده سپس با توجه به محيط و عملكرد
سيستم همه راه هايي كه ميتوانند سبب بروز آن وضعيت ناخواسته و نامطلوب شوند
جستجو ميگردد.
در واقع درخت خطا يك مدل تصويري از خطا را
فراهم ميآورد.
FTA يك مدل كيفي است كه ميتوان آنرا به شكل
كمي اجرا نمود.
ارزيابي خطرات نرم افزار SWHA
اين
روش خطاهاي نرم افزاري را بررسي مي نمايد شامل:
" خطاهاي
برنامه نويسان
" خطاهاي خصوصيات نادرست نرم افزار ناشي از عدم
درك كامل سيستم از عملكرد آن
روش آناليز خطر و تاثيرات آن FMEA
:
تمركز بر نقص هايي است كه يك وضعيت غير قابل اعتماد در
سيستم را بو جود ميآورد(قابليت اعتماد دارد).
جزء مورد بررسي
چگونه ميتواند خراب شده و يا از كار بيافتد.
نتايج خرابي در
سيستم مذكور چگونه خواهد بود.
غفلت مديريت و درخت ريسكMORT:
اين روش دو مفهوم را موردبررسي قرار ميدهد
ريسكهاي
پذيرفته شده و سهل انگاري وغفلت
در MORT رويداد اصلي همان زيان
است
روش رديابي انرژي و ارزيابي حفاظها ETBA :
تمركز
بر وجود انرژي در سيستم و موانع موجود براي نترل انرژي.
روش Aden.S.L.J.Heat :
يكفرم
ساده با توجه به احتمال خطر و شدت خطر.
روش Kroner
شامل درجه بندي ريسك براي خطرات معين با ضرب شدت در تكرر خطر
روش William Fine
در اين روش ريسك را تابعي از احتمال
وقوع خطر ،پيامد ناشي از آن وميزان تماس با خطرميداند. و پارامترهاي
اقتصادي نيز در آن آورده مي شود
روش M.Toak
براي
ارزيابي ريسك چهار عامل شدت آسيب ، احتمال آسيب
روش Robert
N.Anderson
ارزيابي ريسك را بر اساس دو عنصر اوليه ريسك يعني
شدت آسيب واحتمال وقوع يك خطر بنا نهاده است كه احتمال وقوع خطر بر اساس
ميزان تماس با خطر ،تعداد افراديكه با خطر مواجهند،فاكتورهاي محيطي وقابليت
اعتماد عملكرد ايمني تعيين مينمايد
روش يا الگوي
سازمان HSE انگلستان
اين روش شامل پنج مرحله است:
1.
شناسايي خطرات
2. چه كسي وچگونه ممكن است آسيب ببيند
3. ارزيابي ريسك ناشي از خطر
4. ثبت يافته ها
5. بازنگري ارزيابي
روش Rolin Geronsin
اين
روش نيز ارزيابي ريسك را فرآيند برآورد احتمال وقوع يك رويداد واهميت يا
شدت اثرات زيان آور آن در نظر ميگيرند.
روش Sue cox وRobin
Tait
ارزيابي ريسك را در دوبخش تجزيه تحليل ريسك وارزشيابي
ريسك در نظر ميگيرند كه ماتريس ارزيابي ريسك بر اساس پيامدو احتمال وقوع
خطر استوار است.
روش Nick w.hurst
اين روش ارزيابي
ريسك را در قالب برآورد ريسك وارزشيابي ريسك مورد مطالعه قرار ميدهد
بطوريه در برآورد ريسك،بزرگي ريسك ودر ارزشيابي ،ميزان اهميت ريسك تعيين
ميشود.
روش Milery w.merkhofer,Vinceent T.Covello
فرآيند
ارزيابي ريسك شامل ارزيابي آزاد سازي (عوامل ريسك)ارزيابي تماس ،ارزيابي
پيامد وبرآورد ريسك ميدانند.
روش Lars Harms Ringdahl
ارزيابي ريسك را تابعي از احتمال وقوع حادثه و پيامد ناشي از آن
در نظر ميگيرد وآنرا به صورت سه دسته ارزيابي غير رسمي ، ارزيابي كيفي
وارزيابي كمي تقسيم بندي ميكند
ادامه دارد
منابع:-اصول
ايمني در صنعت وخدمات:
دكتر شيرازه ارقامي،مهندس مصطفي بويا
انتشارات فن آوران نوبت چاپ اول 1385
ارزيابي ريسك
حريق
دكتر هاشم ستاره- دكتر عليرضا كوهپايي
نوبت
چاپ اول 1384
انتشارات نشرآوران
مهندسي ايمني
فرايند(با رويكرد طراحي ذاتاً ايمن)
گرد آوري و ترجمه:دكتر
عليرضا كوهپايي-دكتر هاشم ستاره،مهندس ايرج اعلايي
انتشارات فن
آوران نوبت چاپ اول 1385
ابراهيم ندرلو